ISTORIJA ROŽAJSKOG KRAJA
Teritorija opšine Rožaje nalazi se na sjeveroistoku Crne Gore. Okružena je planinama : Haila (2403), Ahmica (2271), Rusalija (2381), Štedim, Žlijeb (2326) na jugoistočnoj strani, na zapadu planinom Turjak (1500), a na sjeveru planinom Vlah i Gradina. Smeštena je na planinskoj visoravni u dolini gorneg toka rijeke Ibar, koji izvire ispod planine Haila, i manjim dolinama rijeka: Županice, Lovničke rijeke, Baščanske rijeke, Bukovičke rijeke, Crnje, koje su pritoke Ibra, koje presijecaju ovu visoravan. Nadomorska visina njene naseljene teritorije kreće se od 800 do 1500 mn. Klima je planinska sa dugim sunčanimi, snijegom bogatim zimama, i svježim i kratkim ljetima. Više od polovine teritirije ove opštine nalazi se pod visokim četinarskim šumama. Njajveći prirodni prirast drvne mase četinara u Evropi je u dolini reijeke Crnja. Kvalitet čamovog drveta je u kategoriji rezonans ( za izradu muzičkih instrumenata).
Opština Rožaje ima površinu od 432 km2. To je teritorija koja je obrasla visokim četinarskim šumana, a na njoj se nalaze i vrlo kvalitetni smučarski tereni. Na terenima Skrivene GIR je bio projektovao zimski centar Skrivena, sa 10 km žičara i hotelima sa 1200 ležaja. Centar bi se nadovezivao na turistički kompleks Turjak (Kalače) i s njim bi činio jednu cjelinu.
Rožaje se prvi put pominje 1585. godinie u jednom turskom defteru, a kao ndseobina potiče iz VII vijeka nove ere.
Rožaje i krajevi oko njega ušli su u sastav Osmanskog carstva oko 1455. godine. Nahija Trgovište u početku osmanke vlasti administrativno je pripadala vučitrnskom sandžakatu. Kasnije je kadiluk Trgovišfe, odnosno nahiia Trpovište, priključena prizrenskom sdndžaku (1527.godine) U sastavu tog sandžakata ostala je do polovine 17 vijeka, kada je priključena novopazarskoj oblasti,a kasnije bosanskom sandžakatu.
Prema sumarnom popisu prizrenskog sandžakata iz 1527. Godine nahiji Trgovište pripadalo je 110 seoskih naselja i Trgovište koje je bilo administrativno sjedište nahije[1].
U vrijeme turske vladavine u turskoj administraciji umjesto naziva Rožaje upotrebljava naziv Trgovište. O ranijem životu na ovom prostoru postoje ostaci naselja i graževina kao i grobalja.Iz ilirskog, rimskog i njemanjićkog perioda u opštini Rožaje postoje lokaliteti, ilirsko groblje na Brezovačkom brdu, Gradina na planini Vlah,, naselje Bačevcu.
Vlast u tadašnjim Rožajarna, prema istoričaru Hameru, uspostavio je Duce-paša 1613). godine i zapovijedao da se podigne vojna tvrđava na terasi između Ibra i Lovničke rijeke i da se a njoj smjeste mudir i dizdar.Tvrđva se sastojala od kule i nekoliko zrada opasdnih visokim zidom. Njom je upravljao dizdar, a okolinom mudir.[2]'
Naselje Rožaje podignuto na lijevoj obali Ibra, na raskrsnici puteva koji vode uz Ibarsku dolinu prema Limskoj dolini, kao i puteva koji vode od Pešteri prema Peći, Đakovici i Prizrenu. Na lokalitetu lijeve obale Ibra podignuta je prva džamija u ovom kraju ,, Sultan Murat II’’ , 1450.godine
Iznad Rozaja, na istocnoj strani je uzvišenje Gradina koje se nalazi iznad Ganica krša. To uzvišenje bilo je lokalitet turske osmatračnice. Sa tog uzvišenja moglo se pratiti svako kretanje ljudi i svega drugog što bi dolazilo iz pravca Limske doline prema Ibarskoj dolini, strateškim putnim pravcima koji su tada povezivali područje današnje Crne Gore i Srbije. Takođe su se mogla pratiti kretanja koja su mogla doći iz pravca Kosova preko Kule prema Pešteri i obrnuto, a i to je bio jedan od najvažnijih pravaca kertanja u smislu vojnog angažovanja. Rožaje kao naselje se počelo podizati lijevom obalom Ibra. Do tada glavno naselje bilo je na lokalitetu današnjih Nokića.
Postoje podaci o trgoviskoj kazi u pećkom sandžaku u kojem živi mješovito stanovnistvo u XVII vijeku, u zapisima Evlije Čelebije i drugih istoričara. V ovim zapisima se pored Trgovišne kaze pominju i trgoviske kadije. Trgoviškoj kazi pored varošice Rožaje pripadao je dio Bihora i Pešteri.
Područje rožajskog kraja je bilo često nemirno. Za vrijeme turske vladavine Rožajci su više puta dizali bune i nemire protiv vlasti. Najpoznatiji dogodaji takve vrste bili su 1638., a zatim 1689. i 1737. godine.
Zbog toga Rožaje je često bilo na udaru kaznenih ekspedicija (1764, 1770.). Krajern sedamnaestog i početkom osamnaestog vijeka u rožajski kraj se naseljavaju Kuči i Klimente koji primaju Islam. Trgoviska kaza je 1792. godine obuhvatala oko 81 selo. Nekoliko sela je uTrgoviškoj kazi odbilo je da plaća porez Turcima i kaznena ekspedicija je 1862. godine izvrsila slamanje otpora i ugušila pobunu. Otpor i odbijanje plaćanja poreza tada su pružili i Kalači.
U drugoj polovini devetnaestog vijeka, na području rožajskog kraja razvija se trgovina stokom i poljoprivrednim proizvodima. To je naročito dodo do izražaja poslije otvaranja pruge do Kosovske Mitrovice. Rožaje je preko svojih poznatih trgovaca, među kojima je bilo i Kalača, sa ovog područja izvozilo stoku, bijeli smok, kožu, vunu, med. Izvoz roba je bio uglavnom za Solun, Instanbul i dalje. Izvoz i uvoz roba sa tih područja omogućio je procvat trgovine u XIX vijeku na ovim prostorima.
U Balkanskim ratovima 1912. godine, u Rožaje je ušao istočni odred crnogorske vojske. Sa ovih prostora poslije balkanskih ratova počinje iseljavanje muslimanskog življa i odlazak za Tursku.
Prvi svjetski rat počeo je 28. jula 1914. godine napadom Austro-Ugarske na Srbiju. Cma Cora nije htjela da ostane po strani pa je 6. avgusta iste godine stupila u rat na strani Srbije.
Sa susjednim Albancima sa područja Pećkog kraja i okoline Istoka, održavavali su dobre i prijateljske odnose. U ratnim dešavanji jedi druge su primali u svojim kućama, dok ratna dešavanja prođu. Tako je bilo u Balkanskim ratovima, Prvom svjetskom ratu, Drugom svetskom ratu, Ratovima raspada bivše SFRJ. U pomenutim ratovima u Rožajama našli su utočiste i Bošnjaci iz BiH, Bihora i drugih krajeva.
Za vrijeme povlačenja srpske iznemogle vojske 1915. godine prema Albaniji, Rožajci su joj pruzili gostoprimstvo, zbrinjavajuci je u svoje domove. U znak zahvalnosti za taj gest, u Beogradu su Srbi jednoj ani su dobri i prijateljski odnosiulici dali naziv Rožajska ulica.
Poslije povlačenja srpske vojske Rožaje su okupirale austroougarske vojne snage. Nastala je vrlo teška situacija za stanovništvo rožajskog kraja i onog dijela Sandžaka koji gravitira prema njemu. Poslije okupacije austrougarske vojske u Rožajama se formira austrougarska vojnička postaja sa isturenim policijskim jedinicama u Kalačama, Bukovici i drugim mjestima. Po selima su krstarile jake policijske i vojne patrole. Najglavnija institucija u Rožajama bio je vojni sud. Uvodi se rekvizicija (nasilno prikupljanje Ijudske i stočne hrane, stoke) radi izdržavanja švapske vojske. Bili su uvedeni veliki porezi i kuluci, pa je narod morao da ide i da radi za potrebe okupatorske vojske. Počinje nasilno mobilisanje punoletnih muskaraca, interniranje i odvođenje na ratišta austrougarske vojske. Tada je iz rožajskog kraja mobilisano nekoliko hiljada ljudi. Iz Kalača je mobilisano veliki broj punoletnih muskaraca. Da bi to izbjegli, formirale su se komite.
Hrane i namirnica nije bilo, pojavila se glad, ljudi su od gladi umurali. Neke porodice su se ugasile. Tada se radilo po cijeli dan za kilogram žita. Pojavile su se zarazne bolesti, španska groznica (španjolka), kolera i druge opake bolesti. Smatra se da je od gladi, bolesti i pogubljenja nestalo nekoliko hiljada lica iz rožajskog kraja.
Prvi svjetski rat i okupacija austrougarske vojske od 1915. do 1918. godine je najtezi period u istoriji ovog kraja. Veliki broj Ijudi je ubijen, uhapšen ili umro od gladi. Među bačenim u tamnice i pobijenim je i jedan broj Kalaca, a jedan broj je umro od gladi u zatvoru u Podgorici.
Za vrijeme i poslije balkanskih ratova, kao i poslije Prvog svjetskog rata, sa ovih prostora iselilo se brojno stanovništvo u Tursku i druge krajeve. Mnoge porodice su otišle da se nasele u krajevima gdje je bilo lakće doci do hrane. Iseljavanje je vršeno prema Kosovu, prema Novom Pazaru i drugirn mjestima bogatijim hranom. Iz Kalača se tada iselilo više porodica u Peć koje i danas tamo žive. Jedna od tih porodica je i porodica Sefera Hamzina koja se iselila u Peć. U Peć su iselile i porodice bratstva Sulejmanovica (Zaima Azemova i Hima Ragipova) kao i porodice iz brastva Ahmetovica (Juso i Ramo, sinovi Hajrovi).
Crnogorska i srpska vojska su 1918. godine oslobodile rožajski kraj od austrougarske okupacije. Stvorena je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca. Počele su da se otvarati škole. Poslije Rožaja otvaraju se škole u selima: Kalace, Biševo, Bašča, Bukovica. U Kraljvini SHS ( od 1929. God Jugoslavija) bila je prisutna vjerska i nacionalna netrpeljivost. Posebno je bio šog odnos vlasti prema muslimanskom življu. Dešavaju se ubistva i protjerivanja istaknutih porodica i pojedinaca. Mnoge porodice se tada odlučuju na iseljavanje u Tursku. I nekoliko porodica Kalača se iselilo u tom periodu u Tursku (najviše iz bratstva Osmanović). U Kraljevini Jugoslaviji (SHS) stanovništvo ovog kraja živi jedino od poljoprivrede i stočarstva joji se obavljaju na ekstenzivan način. Izgradnjom makadamskog puta Rožaje – Novi Pazar otvara se mogućnost daljeg razvoja ovog kraja (razvoj drvne industrije), ali ovaj kraj stagnira sve do kraja opstanka Kraljevine Jugoslavije (KSHS).
Opština Rožaje uspješan razvoj doživjela je u periodr 1945 – 1990. godine. U NOB-i tokom II svjetskog rata, stanovništvo rožajskog kraja se uključilo u odbranu od fasističkog agresora i domaćih izdajnika. Brojni borci sa ovog područja dali su svoje živote za novu Jugoslaviju, a mnogi postali ratni vojni invalidi.
Opština Rožaje i grad Rožaje, značajan razvoj doživjeli su u periodu socijalističkog sistema 1945-1990. U tom periodu ekonomija se ubrzano razvijala, bilo je 20 fabrika koje su zapošljavale u prosjeku po 200 radnika, tako da je 1990. godine bilo zapošljeno 4.000 hiljade radnika u tim fabrikama. U periodu izgradnje fabrika i zapošljavnja u velikom broju u RO,,Gornji Ibar'' bilo je kada je generalni direktor bio Halil Kalač, dipl.oec. Fabrike koje su tada bile u sastavu ŠIK,, Gornji Ibar" bilo je zapošljeno oko 2.500 radnika u ,,Gornji Ibar" bili su pogoni: Pilana, Panel, Stolarija, Dekor, Servistrans, Trgovina, Ugostiteljstvo. Ostatak zaposlenih bio je u drugim preduzećima: Kristal, Buteks, Biteks,Roteks, Bisernica, Napredak, Famod, Haila i druga preuzeća i zemljoradničke zadruge. Opština Rožaje bila sa najbržim ekonomskim razvojem u CG u tom periodu. Tada je u opštni Rožaje bilo jezapošljeno više od 6.000 radinka, a oko 3.000 radnika radilo je u inostranstvu. Opština Rožaje imala je 23.000 stanovnika (popis 1981.g). Opština, danas, ima oko 30.000 stanovnika. Nezavisna Crna Gora i članstvo u EU i NATO su nada za bolju budućnost opštine Rožaje i Crne Gore.
[1] 1 Hatidža Čar-Drnda, Naselje nahije Trgovišta - prema podacima Deftera iz 1527/30. godine), Rožajski zbornik br. 4
[2] Draško Šćekić: Putuiući Crnom Gorom, Podqorica 1994. qodine.